Miażdżyca tętnic (łac. atheromatosis, atherosclerosis) jest przewlekłą chorobą, polegającą na zmianach zwyrodnieniowo-wytwórczych w błonie wewnętrznej i środkowej tętnic, głównie w aorcie, tętnicach wieńcowych i mózgowych, rzadziej w tętnicach kończyn. Miażdżyca jest najczęstszą przyczyną stwardnienia tętnic (łac. arteriosclerosis). Etiologia miażdżycy tętnic nie jest w pełni poznana. Do jej powstania i rozwoju usposabia m.in. hypercholesterolemia, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, niewłaściwy sposób odżywiania, zaburzenia krzepnięcia krwi, oraz stres. Prawdopodobnie istotną rolę w patogenezie miażdżycy odgrywa także czynnik infekcyjny (bakterie z rodzaju Chlamydia lub nanobakterie). Miażdżyca tętnic jest częstsza u mężczyzn i nasila się z wiekiem. W leczeniu i prewencji miażdżycy ogromne znaczenie ma właściwa dieta, aktywność fizyczna i racjonalny wypoczynek.

Miażdżyca polega na wysepkowatym gromadzeniu się w błonie wewnętrznej tętnic cholesterolu oraz innych lipidów. W pierwszym etapie komórki śródbłonka gromadzą nadmierne ilości cholesterolu i lipidów, które są przemieszczane pod błonę wewnętrzną tętnic. Tego typu zmiany można obserwować już u dzieci. Podśródbłonkowe masy lipidowo-cholesterolowe powodują gromadzenie się makrofagów, rozrost fibroblastów i komórek mięśni gładkich warstwy środkowej tętnicy oraz drobnych naczyń krwionośnych odchodzących od naczyń odżywiających ścianę tętnicy, Kolejnym etapem jest wapnienie tych ognisk, prowadzące do miażdżycowego stwardnienia tętnic, oraz pojawienie się ubytków śródbłonka nad ogniskiem miażdżycowym. Ubytki śródbłonka są przyczyną miejscowego spadku stężenia prostacykliny - czynnika zapobiegającego gromadzeniu się płytek krwi. W wyniku tego procesu, w miejscach obnażonych z błony wewnętrznej dochodzi do owrzodzeń miażdżycowych, które stają się obszarami przyściennej agregacji płytek krwi i narastania zakrzepów. Proces miażdżycowy prowadzi do zwężenia światła tętnic i zmniejszenia ich elastyczności. Z niewiadomych przyczyn (niewykluczone, że z powodu braku dodatkowego nadkażenia bakteryjnego) u niektórych ludzi ogniska cholesterolowe nie ulegają owrzodzeniu i wapnieniu, a narastająca płytka miażdżycowa jest zbudowana z tkanki włóknistej i licznych naczyń włosowatych. Ogniska te - zwane "żywymi płytkami" miażdżycowymi - są pokryte żywym śródbłonkiem i rzadko stają się miejscem narastania zakrzepicy, ale dość często są miejscem powstania krwiaka, zamykając w ten sposób światło tętnicy. Z kolei płytki zwapniałe stanowią obszar narastania zakrzepu oraz mogą ulec pęknięciu, co także prowadzi do zamknięcia światła tętnicy. Miażdżyca pojawia się prawie wyłącznie w tętnicach dużego układu krążenia, zwłaszcza w tych miejscach, gdzie istnieje wysokie ciśnienie krwi (aorta i tętnice bezpośrednio od niej odchodzące) oraz przepływ krwi nie jest laminarny (zwłaszcza w miejscach rozgałęzień tętnic). Miażdżyca rozwija się we wszystkich tętnicach organizmu, lecz niektóre jej lokalizacje są szczególnie niebezpieczne dla stanu zdrowia organizmu. Należą do nich: * naczynia wieńcowe – ze względu na groźbę zawału mięśnia sercowego i chorobę niedokrwienną serca, * tętnice kręgowe i szyjne zaopatrujące mózg – przyczyna udarów mózgowych i otępienia, * naczynia kończyn dolnych – zajęte szczególnie często w cukrzycy, przyczyna tzw. stopy cukrzycowej, czyli jej zgorzeli. W leczeniu i prewencji miażdżycy ogromne znaczenie ma właściwa dieta, aktywność fizyczna i racjonalny wypoczynek. Podstawowe znaczenie w rozwoju miażdżycy ma bowiem nieodpowiednia dieta. Najczęściej popełnianym błędem jest przekarmianie, czyli dostarczanie organizmowi większej ilości materiałów energetycznych niż wynosi jego zapotrzebowanie. Prowadzi to w prostym stopniu do zwiększenia poziomu cholesterolu w surowicy, a zwłaszcza jego frakcji LDL i trójglicerydów. Aby zmniejszyć wartość energetyczną posiłków należy ograniczyć ilość spożywanych pokarmów, a zwłaszcza tłuszczów i cukrów prostych i równocześnie zwiększyć ilość błonnika zawartego w owocach i warzywach. Następnym bardzo ważnym zadaniem w diecie przeciwmiażdżycowej jest prawidłowe przygotowywanie i podawanie posiłków. Aby przeciwdziałać miażdżycy preferuje się potrawy gotowane oraz duszone i pieczone bez dodatku tłuszczu (w żaroodpornym naczyniu, pergaminie lub folii aluminiowej). Zupy i sosy podprawia się zawiesiną z maki i mleka lub mąki i wody. By jak najbardziej ograniczyć szkodliwe działanie tłuszczów należy dążyć do zastępowania tłuszczów zwierzęcych (zawierających dużą ilość szkodliwych nasyconych kwasów tłuszczowych) tłuszczami roślinnymi (zawierającymi dużą ilość nienasyconych kwasów tłuszczowych). Zwiększenie proporcji tłuszczów pochodzenia roślinnego zmniejszy równocześnie ilość pobieranego z pożywieniem cholesterolu, będzie więc działać na obniżenie jego poziomu w surowicy. Kwasy tłuszczowe wielonienasycone obniżają poziom lipidów. Występują one obficie w olejach roślinnych i w tłuszczach ryb morskich. Inną korzystną właściwością kwasów tłuszczowych jest ich działanie przeciwkrzepliwe, co może mieć znaczenie w zapobieganiu zawałowi serca. Właściwości przeciwkrzepliwe i obniżające poziom lipidów mają jednak tylko oleje spożywane na surowo, natomiast oleje podgrzewane do wysokich temperatur tracą te właściwości. Dlatego taką ważną rzeczą w diecie przeciwmiażdżycowej jest ograniczenie spożycia potraw smażonych i tłuszczów zwierzęcych. Wśród tłuszczów roślinnych najbardziej odporny na działanie wysokiej temperatury jest olej rzepakowy i oliwa. W prawidłowo ułożonej diecie przeciwmiażdżycowej ważne jest także podawanie posiłków w określonych porach dnia i w odpowiednich odstępach czasu. Najlepiej, jeżeli przerwa między posiłkami wynosi 2,5-3,5 godzin. Ułatwia to organizmowi trawienie spożywanych pokarmów.